Auteur: admin

  • 2 mei 2002

    Brief uit Gouda

    De Kalkenstraat (4)
    Tegen het donkere huis werd een nieuw huis aangebouwd, waarin het jonge stel Willem Pasterkamp met zijn bruid, een dochter van het schoenmakertje, die tegenover het ginkien in Wijk 5 woonde hun huwelijk begon. Vanuit dit huis kon men de Kalkenstraat recht doorkijken. Waar ruimte was werd er een huis gebouwd, want er was nog geen begin gemaakt met het bouwen op de gemeentewei. Het huis van Willem en zijn gade stond achter het huis van zijn ouders, waar nog ruimte was om te bouwen. Ik geloof dat Willem Pasterkamp de eester conciërgie was van het buurthuis, waarin ruimte was gemaakt voor de burgers om weelderig in het bad te gaan en onder de douche het lijf weer schoon te spoelen. De oude Hendrik Kramer gaf zijn mening over deze badgelegenheid toen hij dit gezien had. “Man, ouw op, je stappen zo in et badwoater Siloam.” Ondertussen was Hendrik Nentjes begonnen met het stellen van de bekisting om het beton te storten. Het eerste stuk werd gemaakt vanaf het huis van Pasterkamp naar de zijstraat vanuit Wijk 6. Naast het huis van Hein Ras stond het huis van Verstelle, waarin toen vader Verstelle bij zijn dochter Christien en haar man Albert van Urk woonde of misschien ook wel andersom. Verstelle was getrouwd geweest met een Urker vrouw uit de familie Nentjes. Teunis Nentjes (de Neef) noemde Christien zijn nicht. Misschien komt daar wel de bijnaam “de Neef” vandaan. Teunis leverde brood en melk aan huize Verstelle en Christien noemde hem neef Teunis. Christien sprak geen Urks, omdat thuis altijd door meester Verstelle, hoewel hij uit Zeeland kwam, de Hollandse spraak werd gebezigd. Albert, als eerste klerk en ook nog gemeente-ontvanger met een kantoortje aan huis, sprak natuurlijk ook het beschaafde Nederlands. Verstelle had twee zonen die ik gekend heb. Ze heetten Johan en Piet. Johan was getrouwd en woonde in Rotterdam. Door de oorlog moest hij verhuizen naar Gouda. Toen wij in 1956 in Gouda kwamen wonen is hij verschillende malen bij ons in de Van der Palmstraat thuis geweest. Zijn vrouw heb ik toen nooit gezien, maar Piet stond als toeschouwer bij de avondvierdaagse omdat zijn dochter daar haar kilometers aflegde. Hij werkte bij de S.H.V. in Rotterdam en is later weer terug gegaan naar die stad. Het huis waar de familie Verstelle in Gouda heeft gewoond, heeft onze tweede zoon in 1972 gekocht en hij woont daar nog steeds. De broer van Johan, Piet, was leraar op een middelbare school in Den Haag, Voorburg. De twee broeders waren in de grote vakantie altijd enige weken op Urk om de familiebanden aan te halen en te genieten van de kookkunst van zus Christien. Albert had een broer die dominee in de Gereformeerde kerk was. In mijn Goudse tijd als ambtsdrager heb ik die dominee-broer wel eens ontmoet, want hij was beroepen naar Haastrecht. Zijn ingang en zijn uitgang waren daar van grote klasse, want door gemeenteleden, jong en oud, werd hij hogelijk gewaardeerd als herder en leraar. Een lid van het domineesgezin heeft tot zijn dood toe onder ons op Urk gewoond. Hij trouwde met Antje Metz en begon zijn electriciteitsgaven ook als koopman met behulp van zijn vrouw aan te bieden aan de Urker bevolking. Het huis waar Albert, Christien en de oude Verstelle woonden in Wijk 6 vond ik een juweeltje. In het voortuintje stonden een paar grootbladerige geleide bomen. Deze bomen gaven de daar achter liggende kamer een mysterieus licht als de zon in de zomer zijn verzengende stralen naar de aarde zond. De ingang van de woning was afgesloten door een fraaie deur, waarvan de ramen beschermd werden door siersmeedwerk. Naast de deur zat op de gevel een koperen plaat met het opschrift: ‘Kantoor van de Gemeente ontvanger’. Ik zie Albert nog op de deur toelopen en zijn grote sleutelbos uit zijn zak opdiepen en met een sleutel de deur openen. Wie in huize Verstelle iets wilde aanbieden, moest aan de koperen knop trekken om luide de bel te doen overgaan. Christien of de dienstbode deden dan de deur open. Eenmaal binnen was er een lange gang en in dei gang, direct rechts, was de deur naar het kantoor van Albert van Urk. Bij de reciteervereniging ‘Dindua’ heb ik drie voorzitters meegemaakt. Dat waren Gradus Metz, Hendrik Snijder en als laatste Albert van Urk. Albert vond het heerlijk werk en voelde zich onder Dindua’s mannen volkomen in zijn sas. Twee reizen per schuit met ‘Dindua’ waren volgens hem hoogtepunten in een korte mannen-vakantie. Zo kwam het ook dat wij in de oorlog te zijnen huize de eindvergadering hielden. Eén der leden bood aan om na het diner vrouwe Christien de helpende hand te bieden om de tafel op te ruimen met de volgende woorden: “Mevrouw, ik zal u mijn mannelijkheid tonen.” Deze uitspraak heeft dat betreffende lid jaren achtervolgd.

    Wordt vervolgd, JtN

    Bij een oude foto

    Ooit was er een saneringsplan. Dat was onder burgemeester Schipper in de jaren ’60. Een ingenieur, Kraayhagen (we hoorden ook: Kraayenhage) was de ontwerper van een even rigoureus als stoutmoedig plan, dat de wijken 1 tot en met 7 omvatte. Van de oude dorpskern zou vrijwel niets overblijven. De journalist Joh. G.C. Kooiman liet in het geïllustreerd christelijk weekblad ‘De Spiegel’ van die dagen voor- en tegenstanders aan het woord. Het plan verdeelde Urk in twee kampen en ging uiteindelijk niet door. Gelukkig maar ,verzuchten we nu, na vele jaren. We moeten er niet aan denken dat de oude dorpskern zou zijn weggevaagd, inclusief de Bethelkerk. Ook dit karakteristieke hoekje zou definitief verwezen zijn naar de rubriek ‘Urk in oude ansichten’. Waar bevinden we ons en wanneer zag het er zo uit? De foto is van 1928 en we zien een gedeelte van Wijk 1. Links zien we de panden Wijk 1 nr. 80 en 79. Aan de andere kant dreef Marij van Lubbertje geruime tijd haar kruidenierswinkeltje, bij velen nog in herinnering. Het was een knus winkeltje met, als wij het ons goed herinneren, koperen weegschalen. Recht voor ons, het huis met het puntdak, zien we de winkel van Harm Hendrik Gerssen en Jacobje Keuter, Wijk 1 nr. 70. Het pand, nieuw opgebouwd, draagt nu de naam ‘’t Ussien’ en wordt bewoond door de weduwe Schraal-van Hoorn. Daarnaast woont, op nummer 71, de heer Tijmen de Boer en op nummer 72 (niet zichtbaar) woont de weduwe P. Korf-Kramer. Zij en haar man, Egbert, hadden een zuivelwinkel op nummer 67. In die woning woonden vroeger twee burgemeestersdochters, de dames Kagei, van wie er één luisterde naar de voornaam Regula. Het pand grensde aan het voormalige hotel-café-restaurant Schraal, nu Chinees-Indisch restaurant ‘Hai Li’. Op de voorgrond, begrensd door schutting en ‘uffien’ zien we het erf van Hendrik Hoefnagel, ooit kapitein op één van de Urker boten. Het straatje leidt via een bocht naar hotel Van Woudenberg. We keren nog even terug naar dat saneringsplan. Het is vooral te danken aan de inspanning van wijlen Lub Kramer (Lub van Jan van Bubbe) dat de oude dorpskern bewaard is gebleven. Hij schreef een verweerschrift dat op Urk huis-aan-huis werd verspreid en omdat hij op Urk grote achting genoot kreeg hij veel medestanders. Uiteindelijk zou Urk zichzelf saneren en bleef het oorspronkelijke karakter van de bebouwing grotendeels bewaard. Gelukkig maar, zeiden we. Aan de andere kant moeten we de toenmalige burgemeester recht doen. Hij had het beste met zijn bevolking voor en de omstandigheden waarin veel bewoners toen verkeerden waren soms schrijnend te noemen.

    Het laatste jaar (14)

    Zijn zwager Van der Weel, die op de Noordweg woonde, was geëvacueerd naar Utrecht, want zijn huis was door het water onbewoonbaar geworden. Heden moesten plm. 120 mannen zich melden om in de omtrek van Zwolle voor de weermacht te werken (graafwerk). Wie nalatig was zou zich en de zijnen aan zware straffen blootstellen. Slechts 30 hebben zich aangemeld. Een vrij groot deel onzer vloot heeft vanmorgen de haven verlaten, velen zegt men zonder netten (om zich te onttrekken ?). De omroeper, ditmaal Willem L. Kramer, riep vanavond al de ontbrekenden op, dat er morgen van 9-12 nog gelegenheid open was zich te melden. Anders tot straf: hun huis in brand gestoken en als ze gevat werden naar Duitsland gevoerd.
    19 Februari. Heden de centrale keuken geopend. Al vrij druk gebruikt. Bij velen is de aardappelvoorraad al gering.

    Wordt vervolgd

  • 25 april 2002

    Brief uit Gouda

    De Kalkenstraat (3)
    Hendrik Nentjes, die als gemeenteopzichter een grote rol speelde in dit hele gebeuren was dus een zoon van Hendrik Dubbelesz. Nentjes de postschipper. Toen ik over de Urker veehouders nadacht was het me vreemd te moede, dat Hendrik Nentjes ook een stal met een paar koeien had. Maar nuu ik de achtergrond wat uitgediept heb weet ik dat de vader van onze gemeente-opzichter nog als weduwnaar gewoond heeft naast de timmerschuur van lange Louw Nentjes, de vader van de Ober. Dat huis stond wat achteruit en de voorgevel was geheel met klimop overdekt. Tegen de voorgevel stonden altijd grote zonnebloemen á la Van Gogh. Ze stonden tussen de ramen in. Voor de rest groeide er gras in het voortuintje. De ingang bestond uit twee deuren, kort naast elkaar. Aan de eerste deur was een touw bevestigd met een ijzeren gewicht. De tweede deur was door een slot af te sluiten en had raampjes. Ik kan het me nog goed voorstellen, omdat ik met vriend Willem Nentjes wel eens eten naar de zuster van zijn vader bracht die daar haar laatste dagen doorbracht. Ook later, als knecht van Klaas Romkes, kwam ik daar aan de deur voor het bezorgen van karnemelkse pap. Aan de achterkant van dit huis, de noordgevel, was de stal gebouwd, die later eigendom werd van Hendrik Nentjes, onze opzichter. Marretje, zijn vrouw, had zich de kunst van het melken eigen gemaakt en ik heb samen met Willem wel eens de groep leeg geschept. Door Hendrik werden later de koeien afgestoten en werd deze stal met vereende krachten tot onderkomen van de toen bestaande Oranjegarde ingericht. Zonen Hendrik en Willem en de oudste dochter Jannetje behoorden tot de oprichters van deze garde, die in die tijd veel leden trok. Aan de feestdagen gaven zij enig cachet vanwege hun uniform en marsen door de straten van het dorp. De oude postschipper had dus ook een stal met een paar koeien. In die tijd was dat niet zo vreemd. Wie het doen kon hield een paar koeien om tijdens de strenge winters voorzien te zijn van melk om handel mee te drijven, want melk stond toen in hoog aanzien in de voedselketen ten opzichte van zoute bonen, wortels en aardappelen. Voordat we nu met de bewoners van de Kalkenstraat beginnen nog even dit. Jaawk van Hendrik van Dubbele kennen we nog als de eerste vader van het gereformeerde jeugdgebouw. Deze Jaawk Nentjes had een zoon, Hessel geheten, die ook bij een oom en tante werd opgevoed. Zij hadden geen kinderen en voerden een viswinkel in Nijverdal. Jaawk was weduwnaar geworden. Hessel, het jongste kind, werd in Nijverdal opgevangen en zette later de vishandel voort. Jaawk trouwde later met een weduwe, een dochter van Jaawk van Pieter de bakker, die twee dochters meebracht. Hendrik Nentjes de opzichter staat al te wachten en wij gaan vanaf Wijk 6 nummer 23 onderaan de Zegenaarshoogte in oostelijke richting naar het begin van de straat. Wij zullen proberen iets van wat wij weten van de bewoners daar te vertellen. We lopen tot aan de winkel van manke Hein en slaan dan links een ginkien in. Rechts dus de winkel in manufacturen en links een huis waar vroeger Koosje en Jan Lont woonden. Koosje was wat doof en had altijd een kapertje op. Zij was een lief, klein, breed uitgebouwd mens. Jan werkte bij Wiepke Metz op de werf en hield zich veel bezig met pek en teer. Jan was altijd vroeg op en miste zijn werk op de zondag, dus kwam hij voor kerktijd op visite bij zijn collega Jan Flip. Jan had altijd wat te vertellen en sprak nogal luid en daarbij ook nog nat. Een keer heeft mijn moeder ander brood moeten snijden omdat Jan door zijn natte spraak de boterhammen besprenkeld had. Later bedekte zij het brood met een theedoek als Jan zich aandiende. Overigens, de echte naam waaronder hij bij de burgerlijke stand stond ingeschreven was Jan Leeuwerik. In het huis van Jan en Koosje zijn later Riekelt van Nel en Bonne hun huwelijk begonnen. Tegen het huis van Jan en Koosje was een huis aangebouwd, waarvan de ingang op het smalle ginkien uitkwam. Ook waren de ramen hierop gericht. In dat huis was het altijd vroeg donker, want de afstand naar de westgevel van huize Ras was misschien twee en een halve meter. De bewoners voordat de familie Post daar zijn intrek nam zijn mij onbekend. Jan (Poetjen) Post en Aaltje hadden eerst gewoond op het later genoemde Harmen Visserplein in een piepklein huisje met een vervallen smederijtje daarnaast. Mijn schoolvriend Gerrit kon zich in dat donkere huis wel tevreden voelen, hij had daar meer ruimte op zolder. Na de familie Post kwam er weer een Jan Poet in dat huis wonen. Jan Kramer was getrouwd met Janne van Piet Koffeman en Klaasje de hulleplooister naast Wijk 6 nummer 23.

    Wordt vervolgd, JtN

    Bij een oude foto

    Wie jongstleden maandag naar het programma ‘Tussen kunst en kitsch’ van de AVRO heeft gekeken, zal ongetwijfeld dat schilderij van Willy Sluiter hebben gezien van de Urker man op deze locatie. In de Urker Courant van 11 mei 1912 wordt het bezoek van deze bekende Nederlandse kunstschilder met een Engelse collega vermeld. Niet alleen Sluiter vond dit buurtje karakteristiek. Bij ons thuis hangt een aquarel van het huis van Jelle Nentjes, de smid (Wijk 1 nummer 74) met uitzicht over haven en zee van de hand van Wout Keizer en de amateurschilder C.J. Kuyper was ook al gecharmeerd van dit hoekje op de haven. De foto heeft dan ook wel iets, mogen we zeggen, enig Anton Pieck gehalte met die beluikte vensters, de verweerde muur met de ijzeren muurankers, de geknotte bomen en het houten hekwerk. Het plein voor het huis had ooit een naam: Plein 1890. Waarom heette dit plein zo? We deden navraag, maar niemand kon ons tot nu toe uit de droom helpen. Het jaar 1890 was een uitstekend ansjovisjaar en bovendien bekend om zijn barre winter, maar dat lijkt ons geen reden om een plein te benoemen. Meer voor de hand liggend lijkt ons het feit dat in genoemd jaar de stoombootverbinding tot stand kwam met Kampen en Enkhuizen, maar zekerheid daarover hebben we dus niet. Van het plein valt nog wel wat meer te vertellen. In de oorlog groeven de Duitse militairen een schuilkelder, meer een overdekte loopgraaf, voor hotel Woudenberg, waar zij ingekwartierd waren, tegen eventuele beschietingen. Na de bevrijding was dat een geliefde speelplaats voor kinderen, maar niet voor lang, want er kwam een houten muziektent op het plein voor het hotel waar op zomeravonden concerten werden gegeven. Tjalling Ruiten hield er een mooie jeugdherinnering aan over, die hij beschreef in ‘Het hart in de keel’, pagina 117/118. In onze jeugdjaren had buurman Luut Kamper een vrachtboot die de ‘IJsselstroom’ heette, waarmee hij een beurtdienst onderhield op Lemmer. De boot meerde aan de kade voor het hotel. het was fascinerend om te zien hoe het Friese slachtvee uit het ruim van de boot getakeld werd. Dat gaf spanning en sensatie. Van de Urker boten hebben wij voldoende fotomateriaal en ook van de ‘Eben Haëzer’, het beurtschip van de gebroeders Romkes hebben we afbeeldingen. Maar de ‘IJsselstroom’ verdween in de nevels van de tijd. Misschien dat een van onze lezers nog een kiekje van het schip heeft liggen. Graag reactie!

    Het laatste jaar (13)

    Dezer dagen is in een straat te Deventer een brandend vliegtuig gevallen. De straat in brand; 61 dooden en vele gewonden. Dezer dagen twee rieven, een van mej. A. Knegtmann d.d. 19 Januari en een van C.J. Borghoudt d.d. 5 Januari. Beide dringend verzoek om per pakje levensmiddelen te zenden. Maar hier is ook al niet meer te koopen. Er was een paar dagen tevoren een V 1 (raket, red.) gevallen bij het kerkhof Eik en Duinen, 6 huizen in elkaar gestort, 27 dooden, een massa gewonden en in vele straten alle ruiten stuk, en dat met die felle koude en sneeuw, en glas is niet meer te bekomen. Uit Walcheren hebben ze nog niets gehoord. B. had vernomen dat te M. het water tot half de Langev. stond.

    Wordt vervolgd

  • 18 april 2002

    Brief uit Gouda

    De Kalkenstraat (2)
    Een zuster van Marretje, Hiltjen, was ook bij een oom en tante, Hiltjen van Tromp, in huis. De oom was Frans geheten. Zij woonden in een groot huis in Wijk 6 tegenover het kleine winkeltje van Hessel Romkes. De ouders van Marretje en Hiltje woonden in Den Helder en de twee dochters werden op Urk opgevoed. Albert van Lukesien Brouwer werd verliefd op Hiltjen en ze trouwden ook. Hun eerste zoon werd Lukas genoemd en na een dochter kwam weer een zoon en deze werd vernoemd naar de man van tante Hiltjen, hij kreeg de naam Frans. Hiltjen de Vries was blijkbaar een erg doortastende vrouw, want in mijn jongenstijd werd zij Hiltjen van Lukesien genoemd. Haar man Albert Brouwer werd geen bakker, zoals zijn broers Jurie en Riekelt, maar had op de plaats waar nu de Wabu is een winkel in galanterieën en speelgoed. Op Tweede Pinksterdag hadden ze altijd op lange tafels voor de winkel een hele opstelling van ballonnen, molentjes enz. staan. Het pinkstergeld van de kinderen werd dan hieraan besteed. Broer Riekelt is wel eens met vader Lukas op visvangst geweest, maar zette dit niet door, hij werd later ook bakker. Vader Lukas was niet alleen visserman, maar liet in zijn huis, niet ver van het huis van Jan van Pieter Keuter, ook een oven bouwen en bakte brood en koek. Jurie bekwaamde zich daar in de edele bakkunst en Riekelt ging naar de wal emigreren en bekwaamde zich daar ook als bakker. Toen Wijk 7 nieuw werd gebouwd werd daar door Riekelt Brouwer een bakkerij, winkel en woonhuis gebouwd. Op het gebied van de banketbakkerskunst was Riekelt een vernieuwer. Zijn beroemde schuitjes, banket, koekjes en banketstaven waren van een uitzonderlijke kwaliteit. Geert Oost was altijd een goede klant van hem. Zoals reeds is aangegeven nam Jurie het bedrijf van zijn vader over tegenover de winkel van Jan van Pieter Keuter. Later verhuisde Jurie naar een pand tegenover zijn oude zaak. In die oude zaak vestigde zich toen Dubbele de Boer met zijn schoenhandel en schoenmakerij. Met Jurie ging het goed en hij sloeg zijn oog op het bedrijf van de familie Hoekstra tegenover het kerkplein. Hier werd een zeer modern bedrijfspand van gemaakt om de bakkerskunst tot grotere hoogte te stuwen. De winkel was één van de modernste voor die tijd met veel glas, gevat in zilveren buizen en dragers. Leendert Hakvoort was daar zijn meesterknecht. Zelf heb ik nog als kransjesbakker en duvelstoejager in de bakkerij van Jurie gewerkt toen ik zogenaamd nog in dienst was van Frits Bode in verband met de nieuwbouw van Bode’s bakkerij, toen de kransjesroes nog in volle hevigheid woedde. Lukas Brouwer, de oudste zoon van Hiltjen en Albert was toen bij zijn oom Jurie in dienst. ’s Morgens bakken en ’s middags samen met Jacob Roos en Gerrit Brands het baksel per broodkar aan de man of vrouw te brengen. Voorwaar, het was een gezellige tijd. Jurie probeerde ook zijn bakkersprestaties naar een hoger plan te brengen. Zijn brood stuurde hij wel eens op naar een tentoonstelling en menige prijs sleepte hij in de wacht. Zijn specialiteit waren de roombolletjes. Het recept voor de room had Jurie als een alchimist uitgedokterd. Zijn tweede vrouw Grietje kookte het en ik mocht het uit de keuken halen om op de broodjes te smeren. Het voorlaatste bedrijf was dan tegenover de schoenmakerij van Evert de Boer gevestigd, toen Jurie verhuisde naar het onderkomen van de Hoekstra’s, ging Louwe van Okke hier een groentenwinkel uitbaten. De man van Hiltjen stierf op jonge leeftijd en Hiltjen stond er toen alleen voor. Als de weduwe A. Brouwer ging zij verder door het leven. Die naam leefde voort als ‘WABU’ in het bedrijf dat door de zoons werd voortgezet. Hiltje stichtte een hotelletje en gaf onderdak aan reizigers en vertegenwoordigers. In de kelder werd een limonadefabriekje gesticht. Frans bekwaamde zich door studie als een echte Brouwer in het maken van limonadegazeuse. Door de kinderen van Albert en Riekelt werd voortgebouwd op het werk van hun ouders, maar het bedrijf van Jurie Brouwer is teloor gegaan. Ja, zo kom je op andere wegen en personen als je de Kalkenstraat wil beschrijven en de mensen die daar woonden.

    Wordt vervolgd, JtN

    Bij een oude foto

    Lange tijd, in ieder geval sinds 1890, was deze straat één van de twee invalswegen, je zou ook kunnen zeggen uitvalswegen van Urk. De hoogte naast de uitspanning van Frans en Dinie Brouwer (‘Wabu’) gaf namelijk toegang naar de boothaven, waar de boten van en naar Kampen en Enkhuizen afmeerden. Je kon dat (en kunt nog steeds) dat gedeelte van de Westhaven slechts op twee manieren bereiken. Via deze hoogte of via de hoogte nabij de havenmeesterswoning. De ‘Ostera’, die enige tijd de dienst op Amsterdam onderhield, meerde op een andere plaats, als we ons nog goed herinneren was dat de Dormakade. Niet vreemd dus dat we op het uithangbord links een wervende tekst zien voor souvenirs en ansichtkaarten. In het pand rechts op de foto woonde Willem Kroeze met zijn vrouw Willempje. Willem was een broer van Jan Kroeze, op Urk wel bekend. Nu wordt het inmiddels vernieuwde pand, Wijk 1-63, aan de zuidzijde bewoond door Greta Oost en aan de noordzijde door Fedde Veenstra. In het pand daarnaast woonden, toen deze foto werd gemaakt, Jacob Nentjes en zijn vrouw Nanne van Inte. Zij waren de ouders van onder andere Dubbele en Willem Nentjes. Dubbele was vishandelaar en Willem was ijsverkoper. Zijn ijstent (hij had trouwens ook een ijskar op luchtbanden) staat hier voor de ouderlijke woning op Wijk 1-64. In onze jeugd kostten de ijsjes respectievelijk vijf en tien cent. Over de activiteiten van de familie Brouwer schreven wij eerder. In de kelder onder de door hen gerunde uitspanning werd de basis gelegd voor het Urker limonadewezen. Later verhuisde het expanderende bedrijf, eerst naar het Urker Industrieterrein, nog weer later naar Kampen. Een experiment met het vervaardigen van wijn mislukte. Het vat met rode bessen, waaruit de grand cru had moeten ontstaan, ontplofte voortijdig. Dat was in de oorlogsjaren en het verhaal is van broer Iede uit Terneuzen. Naast de familie Brouwer woonden Klaas van Veen en Marretje Hoefnagel met hun gezin op Wijk 1-66. Egbert Korf dreef op nummer 67 zijn zuivelhandel en kruideniersbedrijf. Egbert was ooit Indië-ganger en vermaard lid van de vereniging ‘Dindua’, een vrolijk en veelzijdig man. De ijstent verdween en het pand daarachter herbergt nu de boutige ‘Unique’, gerund door Jeanette van Middendorp, in lederwaren. Frans Brouwer, de uitbater van de ‘Wabu’, was een uitstekende voordrager. Tijdens het declameren van een gedicht gewijd aan de bijbelse koning Saul en dat eindigde met de woorden ,,Mijn speer!” maakte hij zo’n suggestief gebaar, dat toehoorders achterom keken waar dat wapen, trillend in het achterschot van een oud Overijssels kerkje, terecht was gekomen. Tot de volgende keer!

    Het laatste jaar (12)

    Ze zullen aanstaande donderdagmorgen naar Kampen worden gebracht. De kapitein Jan Hakvoort vertelde dat in Amsterdam goed gekleede vrouwen hem om een droge boterham smeekten. De honger en de sterfte moet er groot zijn. 16 Februari. Gistermorgen was Johan met Hessel Keuter, Heetebrij, Iede G. Snoek om 11 uur reeds te Blokzijl, doch Iede Snoek is gauw per fiets naar Kampen vertrokken om de boot naar Urk te halen. Volgens hem was te Blokzijl en omtrek alleen met ruilwaren iets te bekomen. Onderweg zag Iede o.a. bij Genemuiden het land overal diep onder water en van de stuk geslagen boerderijen, schuren enz. spoelde het hout tegen den dijk waarover hij reed. Iede was kort tevoren in Amsterdam geweest en vond de toestand vreeselijk. Talrijke sterfgevallen, kinderen in massagraven in papier, de leege doodkisten terug om anderen in te leggen, grootere lijken in kartonnen hulsel, vaak per handwagen naar het kerkhof. Het broodrantsoen per week is 500 gram, 1 kilo aardappelen. Een heer kocht van hem, toen die toevallig een paar broodbonnen A bij hem zag, die twee voor 50 gulden.

    Wordt vervolgd.

  • 11 april 2002

    Brief uit Gouda

    De Kalkenstraat (1)
    Zo noemden wij de straat die liep vanaf de achterkant van het huis van Hein Ras, beter bekend in die tijd als manke Hein, zo naar het oosten waar hij aansloot op de samengevoegde Prins Hendrikstraat en Raadhuisstraat. Toen hij gemaakt werd was dit een levendige straat met veel vertier. Wonderlijk was het dat deze straat links en rechts langs de achterzijden van de daar gebouwde woningen liep. De naam ‘Kalkenstraat’ werd door de oudere bewoners daar ter plaatse zo gegeven, omdat de vroegere huizen ook met veel kalk en tras werden gebouwd. De jongere mensen gaven de straat een andere naam en hielden die in ere. Het plaveisel van de straat werd gemaakt van zand, fijn grind en cement. Dít mengsel van zand en cement, met wat kalk toegevoegd, werd later ook bij de bouw van de nieuwe huizen gebruikt om de muren te metselen. Zo had de straat twee namen: Kalkenstraat en Cementenstraat. Wij willen proberen om de bewoners ter weerszijden van de straat tijdens de bouw van de straat te traceren. Eén riolering in de straat kon dus de woningen aan beide zijden bedienen. Voorzover wij weten was er in die tijd geen riolering langs de noordkant van de woningen van Wijk 6, die toen de uiterste rand van het dorp vormde, voordat de woningen in Wijk 7 in de jaren tussen 1930 en 1940 werden gebouwd. Wellicht is er, eer dat de straat werd aangelegd, een riolering gemaakt. In de Oudestraat was al in mijn jeugd in de straat waar ik woonde (Wijk 6-23), een riolering aangelegd. Toen de Kalkenstraat werd aangelegd was dit een heel spektakel. Of het een werkverschaffingsproject was en er misschien wat centen overgebleven waren van de bouw van de regeringshuizen is mij niet bekend. Maar hij werd gemaakt en het was een hele verbetering. Hendrik Nentjes was in die tijd de opzichter van de gemeente. Gemeentewerken kan ik het niet noemen, want het geheel stelde toen nog niet veel voor. Veel gemeentepersoneel was er toen nog niet in dienst. Geert van Eerde was toen de timmerman in vaste dienst. Verder was daar de gemeentereiniging en die bestond uit Jan Kroeze en Klaas (de baron). Jan zorgde tevens voor het paard dat de kar trok en de zorg voor de gemeentestier was hem ook toevertrouwd. Zo had Jan ook de regie als de stier zijn plicht moest doen om nakomelingen bij de Urker koeien te verwekken. Dit laatste gebeurde altijd binnenshuis in de gemeenteboet. Omdat ik vaak bij Klaas van Urk in de stal vertoefde mocht ik een keer mee om een koe bij de stier te brengen. Toevallig waren er twee koeien die behoeftig waren naar een mannelijk koebeest. Dus de Zeeman (Cees Kroon) en ik voerden elk een koe aan het touw naar de voorstelling. Eerst mocht ik van Jan Kroeze niet naar binnen, want anders zou ik een ‘pinoge’ krijgen van de handeling. Maar Cees bracht naar voren dat de koeien op de wei ook wel eens aan het klimmen waren en dat ik daar wel aan gewend was. Zo bleef ik dus, maar ik vond het springen van de zware stier op de ranke witrug een ruwe vertoning en ik besloot om maar geen boer te worden. Dit waren dus allemaal gemeentelijke handelingen waar Hendrik Nentjes dus ook zijn bemoeiingen mee had. Hendrik Nentjes was een kort stevig mannetje met donkere priemende ogen in zijn hoofd. Vanwege zijn maatschappelijke functie droeg hij een hoed. Later, toen Geert van Eerde een wat ‘opzichterlijke’ functie kreeg, ging hij zijn pet thuislaten en kwam op het werk met een hoed, nadat hij een nieuwe zondagse hoed had aangeschaft. Hendrik Nentjes werd ‘het boasien’ genoemd of ook wel het Kampertje. Dit laatste is nog waar ook, want Hendrik is op Urk geboren, maar heeft in Kampen gewoond. Hendrik was namelijk een zoon van Hendrik Dubbelsz Nentjes, die postschipper was en getrouwd met Jannetje Jacobsd. Snoek. Zijn ouders hebben als Urkers in Kampen gewoond. Een zuster van hem, Marretje Hendriksd. Nentjes is op 26 mei 1892 op 22-jarige leeftijd getrouwd met Pieter Brouwer (Piet van Geertjen). Toen zij op Urk wilden trouwen, moest Marretje eerst uit de boeken in Kampen worden overgeschreven naar de Urker gemeentelijke boeken. Piet was vishandelaar, winkelier en koopman en hij ging in de politiek. De Nentjessen waren een ordentelijke familie in die dagen en zo werd dus de zwager van Piet Brouwer, Hendrik geheten, opzichter bij de gemeente Urk. Hendrik werd verliefd op een meisje dat Marretje de Vries genaamd was. Marretje was thuis bij Willem van Tromp en zijn vrouw. Zij hadden geen kinderen en Marretje kwam bij haar oom en tante thuis.

    Wordt vervolgd

    Bij een oude foto

    Als het kleine huisje, centraal op deze foto, kon spreken, zou het heel wat te vertellen hebben. Lange tijd was het namelijk de Urker brandweerkazerne. Ooit menen wij te hebben gelezen dat het eerste brandweerhuisje op Urk zich naast het Kerkje aan de Zee bevond. Even nazien: dat klopt, maar het was de voorganger van het huidige kerkje dat na 1714 werd gebouwd. Creutz vermeldt het in een rapport dat op 3 mei 1781 werd opgesteld voor de stad Amsterdam, toen eigenaar van het eiland. (C. de Vries, pag. 282). De ‘kazerne’ op deze foto stond op Wijk 1 nr. 58. Rechts van het gebouwtje stond het enige openbare toilet op Urk. Links van het brandweerhuisje bevond zich de woning van Jelle en Lubbetje Hakvoort, Wijk 1 nr. 59. Nu staat op dezelfde plek een nieuw gebouwtje met een aardig voorkomen, een bergruimte voor de familie Post. We gaan naar het gebouw rechts op de foto, de zeilmakerij van de gebroeders Snijder. Een steen in de noordmuur, oud en verweerd, meldt ons: ‘Eerste steen gelegt door T. Snijder, Den 27 Augustus 1852’. Over de Snijders hebben wij al het een en ander verteld. Ooit waren zij scherprechters die hun huiveringwekkend beroep uitoefenden in de goede stad Kampen. De beulszwaarden hangen nog in het voormalige middeleeuwse stadhuis van die stad. Wie, die ooit Hendrik Snijder gekend heeft, niet lopend, maar schrijdend in statige zelfverzekerdheid, zondagsschoolonderwijzer en prominent kerkenraadslid, maar vooral beschaving uitstralend, zou dat ook maar enigszins vermoeden? Hoe kwamen de Snijders op Urk? Vermoedelijk vanwege groeiende morele bezwaren tegen het vak. Cees Snijder uit het Limburgse Berg en Terblijt vond aan het begin van de achttiende eeuw een Hendrikus Snijder als wonderchirurg en mogelijk eigenaar van een zeilmakerij op het eiland Urk. Nader onderzoek deed hem in Kampen belanden, waar hij erachter kwam dat genoemde Hendrikus de zoon was van een Kamper scherprechter. Nu hebben we het nog niet gehad over het pand links op de foto. Dat was ooit de bekende ‘Bazar ’t Hoekje’ van Jantje Hulsman. Zij was getrouwd met Piet Hulsman, die later als arts afstudeerde. Het echtpaar heeft enige tijd in het toenmalige Nederlandsch Oost-Indië gewoond, waar ook dochter Augusta (‘Guus’) werd geboren. Het pand werd later een elektro-winkel en nog weer later kreeg het een horecabestemming (‘De Dichte Duur’). Nu wonen er Harmen Luut en Henny Bakker. Aan de zuidzijde van het huis is een naambord aangebracht: ‘Custos Deus’, dat was het schip van vader Jan Kramer. Tot de volgende keer.

    Het laatste jaar (11)

    Doch verreweg nog beter dan bijna overal bij onze medeburgers, die zich met een klein lichtje of ook wel zonder behelpen moeten. De boot is j.l. Donderdag voor het eerst weer gevaren naar Kampen (naar Enkhuizen al een paar weken niet) en kwam hedenmiddag in de haven, na enige uren in het ijs voor de haven te hebben gezeten, tot een sleepboot te hulp kwam. Van A. hoorden we, dat hier een 50 D(uitsers) zullen komen en daarvoor de westvleugel van de school gevorderd wordt.
    14 Februari. Heden 2e Woensdag in Februari weer Biddag en 5 keer luchtalarm, en door de Waffenbooten in de haven fel geschoten. Gisteravond door de ‘Insula’ (een van de Urker veerboten, red.), daartoe door het Roode Kruis gebruikt, 200 kinderen uit Amsterdam aangebracht en voor twee nachten in veler gezinnen opgenomen.

    Wordt vervolgd

  • 4 april 2002

    Oenze eagen Urker taol

    ’t Kan verkeren
    Ze eawen nou een oop lef, in toe ie trouwen mós ad ie angeref imd in een beffe mit leuzen. De innen liepen after ’m an, want ze atten daor elke dag van die gekope rees, in in de wienter adden ze gien kaaw. Maar zo gat ’t, as niet komt tot iet… Zeg dat wel. IJ èt er angers z’n gat maar mooi in edreid. Er was mitien wat t’ ùrven, toe z’n skoonvaor kwam te stùrven. In dat zo skielik. In toe was ie boven jan. In ze was ienigste dochter, dat er kwam ok varders gien mins an te rukken. Dat was bij m’n neve Steven wel wat angers. Toe die stùrf kwammen ze as sparkerijers anvliegen. Maar dat angetrouwde nichien ad de beat al nor d’r toe aold. ’t Et er gien weeneieren elegd dat ze ’m wel d’rs een pannetjen soep brocht. Dat worde vanzelf grote arrie. Wie zalig wil stùrven, moet aarlijk ùrven, zegt ’t spreekwoord. Maar ik bin bange dat ’t bij z’n bruur Knieles net zo gat. Je zullen d’r nog van koemen oren. De baotjes zullen d’r nog eut moeten. As ze maar niet vor de fokke lopen. Knieles was ok niet van gisteren. Maar nou je ’t over ùrven eawen, ik dink dat m’n neve Klaos wel gaaw dood zal goon. Vroeger docht ik: Die gat niet vor elven, maar nou èt ie een vlieg’ aand. Kiek ers, wat ik van ’m krieg. Ik stoon ’t maar alf. Nou, nou, dat mag in de kraant.

    angeref imd – anderhalf hemd.
    een beffe mit leuzen – veel ongedierte; de beffe is de halsboord van het rode hemd.
    innen – hennen, kippen.
    rees – rijst.
    er z’n gat indreien – een voordelig plekje weten te krijgen, door een huwelijk bijvoorbeeld.
    skielik – snel, onverwacht.
    boven jan zijn – de (financiële) moeilijkheden te boven zijn.
    sparkerijers – spreeuwen.
    de beat – de buit.
    weeneieren – windeieren.
    de baotjes moeten eut – als ergens om gevochten moet worden; baotje – baattije.
    vor de fokke lopen – stuk lopen, opstropen.
    die gat niet vor elven – die kleedt zich niet uit voor hij naar bed gaat, die erft bij zijn leven niet af.
    een vlieg’ aand – een gulle, vrijgevige hand.
    ik stoon ’t maar alf – ik vertrouw ’t niet goed.

    Het laatste jaar (10)

    18 December. Luut Kamper zal aardappelen uit den polder brengen naar Den Haag. Zijn boot zal gaan via Haarlem en Leidschendam. Een mooie gelegenheid om de grote brieven van Chr(istien) en mij mee te geven, ook een doos met gemalen tarwe. Onze wens is dat Johan met de zijnen deze week naar hier komt, nu ook in Den Haag de hongersnood dreigt. De ‘IJsselstroom’ (de vrachtboot van Luut Kamper, red.) voor donker vertrokken. 19 December. Van Johan en Lies en kinderen brieven voor 14 December. Ze hebben nog voor hoogstens een maand en dan is alles op. Brood, paar sneedjes per dag. Aardappelen bijna op. Geschreven 3 December. Ze betalen al 200 gulden, in Den Haag zelfs f. 250,0 en meer. Boonen en erwten zijn niet te bekomen. Melk nu en dan. Tot 6 uur bleven ze in ’t donker, dan een kaarsje op en 8.30 naar bed. Om 4 uur oude salamander (kachel, red.) aan om eten te koken en dan weer zonder vuur. Heden huiszoeking bij Hulsman en Jan F. Post. Veel in beslag genomen. 23 December. Luut Kamper, j.l. Maandag van hier vertrokken, is zeker al in Den Haag aangekomen. 28 December. In den afgelopen nacht om half drie is Johan met de zijnen bij ons thuis gekomen, na j.l. Maandagmiddag 25 December ’s middags plm. 5 uur van de sluis te Leidschendam weggevaren te zijn. Het vroor toen al flink en op de Kagerplas veel ijs, bovendien op deze terugreis dikke mist. Een aantal menschen meegekomen. Ook bij Johan was maar weinig brandstof en aardappelen. 3 Januari 1945. Met de boot van Kampen zijn hedenavond teruggekomen de predikanten Spijker en Pietersma. 31 Januari. Deze maand met ijs en vaak sneeuw weinig gebeurd om te vermelden. Zelfs dagen zonder luchtalarm. Heden is ’t weer omgeslagen en flink gaan dooien. L. Kamper’s boot door ’t polderkanaal naar Lemmer om slachtvee en melk. Boter is al een paar weken niet te bekomen, evenmin jam, stroop, suiker, zout, lucifers. Per omroeper is bekend gemaakt dat vanavond het elektrisch licht voor het laatst zal branden. Geen kolen, althans niet genoeg om heel Urk van licht te voorzien. Een klein aantal ambtenaren en anderen als dokters, de zusters en vroedvrouw, wethouder de Wit en dan de D(uitsers) in pastorie en hotel Woudenberg, behouden licht, ook wij. Van Piet deze maand nog geen brief gehad, maar in een brief van Joeke Stevens aan Lies schreef ze Piet in Gouda te hebben gesproken. Misschien ligt in Enkhuizen nog een brief van hem, de boot is al dagen lang niet naar Enkhuizen geweest. De politie te Voorburg heeft het raadhuis opgebeld om Johan te zeggen dat zijn school te V. 5 Februari weer aanvangt. Wij eten al enige dagen droog brood, waarop een warm prikje van de stamppot. 10 Februari. Via de Voorburgsche politie is aan Johan gemeld dat zijn school eerst 1 Maart zal aanvangen. Hij en Lies kunnen dus nog vooreerst nog blijven, en we hebben gelukkig nog te eten en brandstof. Ons lichtrantsoen is slechts 4 K.W. In onze woonkamer hebben we thans een lampje van 17 kaars.

    Wordt vervolgd

    Bij een oude foto

    Op onze wandeling over de havenkant zijn we nu op de boothaven aangekomen. Dit havengedeelte werd als open haven aangelegd in 1819, de oudste haven van Urk. De oostelijke havenkom werd in 1834 afgesloten met een dam. In 1878 werd de haven uitgediept tot twee meter onder volzee. De komst van de bootdienst in 1890 maakte de bouw van een aanlegsteiger noodzakelijk. Ook verrees toen naast de werfboet van Roos een eenvoudig kantoorgebouwtje, op Urk bekend als ‘’t boot-ussien’. Het gebouwtje staat er nog steeds en herbergt nu een grillroom met de exotische naam ‘Hawaii’, net niet op de foto te zien. Hier gaan we van start en als we de hoogte oversteken zien we eerst een statig winkelpand oprijzen. ‘Kruidenierswaren en Aanverwante Artikelen’ staat er op het gevelbord te lezen. De weduwe Alb. Brouwer dreef er een winkel. Later kwamen daar pensiongasten bij en nog weer later werd er in de kelder onder het huis de grondslag gelegd voor de limonadefabriek Brouwer. Ooit was de folklorist Cruys Voorbergh hier te gast. Hij at er zijn lievelingstoetjes, griesmeelpudding met abrikozen. Nu serveert restaurant ‘Mes Amis’ er culinaire hoogstandjes. De huizen ernaast zijn inmiddels afgebroken en op die plek staat nu restaurant ‘De Zeebodem’. Het gebouw uiterst rechts op de foto was een van de weinige hotels op het eiland. Eerst zwaaide Hein van Woudenberg er de scepter, daarna nam Klaas Schraal het hotel over, samen met zijn vrouw Dirkje Ras. De naam veranderde: ‘Hotel Café Restaurant De Verwachting’. Zoon Meindert Schraal en zijn vrouw Geertje Korf zetten de zaak voort. Nu is het een Chinees restaurant: ‘Hai-Li’. Op het pleintje voor deze huizen en gebouwen verzamelde zich vroeger het publiek om de aankomst van de boten gade te slaan. Zij stelden zich dan op achter de zogenaamde ‘witte lijn’ om de bootreizigers een ordelijke doortocht te verlenen, al of niet afgedwongen van de toezichthoudende veldwachter. Met de komst van de vaste wegverbinding door de Noordoostpolder begonnen de horecabedrijven hun hotelfunctie te verliezen. De handelsreizigers kwamen per auto naar het voormalige eiland en hoefden niet op Urk te overnachten. Maar nog altijd vormt dit havenbuurtje met zijn gezellige terrasjes en zitbanken een levendig ontmoetingspunt van toeristen en plaatsgenoten, al meren er al lang geen boten meer uit Kampen en Enkhuizen.

  • 28 maart 2002

    Oenze eagen Urker taol

    Allemeneur zegt de Fraansman
    Oenze Bape, je moeten wat minnezieren mit eten, je binnen dikken in vet genoeg. Ja, lot ’t foederezieren an mij over, in as ik vor de petaozie zùrg, dan vergeet ik m’n zelf niet. Ik bin niet zo krimmenîelig as jie. Maar as je zo rei binnen, avvezier je niks, in je verslabbezieren je boeltjen. Wat is je kesse beskandelezierd, in om je biebel zit gien kappetoris maar, dat is toch gien rezon. Ik kan ’t ok niet elpen. De kiengeren verrinnewieren alles. Klaos èt m’n kesse zo verdestewierd toe ik niet in eus was. In toe ik ’m op z’n falie gaf, ging ie ’t zo destelaot an, dat de buren kwammen kieken wat we vor meleur adden. Maar ’t is waor, ik eaw een skaverottig boeltjen. Moet je nou mit zókke petienesen an lopen? Ei je gien knappe meulen maar? Je kunen ze vor een skaviele prees kopen. ’t Is ok skandaolig dat je mit stókkende mouwen lopen. Ik eaw nog wel een leppien vor je, in je skappeleur erbij. Je binnen een stók sacherijn om zo te kondiezen. Wiet je nog maar op m’n an te marken? Ik ouw ervan wt vor m’n kontantemint t’ eawen, dat komt een mins toe. Ik bin niet zo maltintig as jie. In lotten we ’t nou maar es over de kost eawen. Wat eet je vandage?

    – allemeneur – toe dan maar (á la bonheur)
    – minnezieren – minderen (s’ amoindrir)
    – foederezieren – etenswaren inslaan (fourrager)
    – petaozie – eetwaar (potage)
    – krimmenielig – zuinig, gierig (criminel)
    – avvezieren – vooruitkomen in zaken (avancer)
    – verslabbelezieren – beschadigen (scandaliser)
    – kappetoris – kaft (capoter, courverture)
    – gien rezon – dat geeft geen pas (raison)
    – verrinnewieren – vernielen (ruiner)
    – verdestewieren – kapot maken (destruire)
    – ’t destelaot angoon – verschrikkelijk schreeuwen (desolation)
    – meleur – ongeluk (malheur)
    – skaverottig – in slechte staat, beschadigd (scabreux)
    – petienesen – rare schoenen of sloffen (bottines)
    – skaviel – schappelijk (civiel)
    – skappeleur – knippatroon
    – sacherijn – allemansverdriet (chagrin)
    – kondiezen – bevelen, bedingen (conditionner)
    – kontantemint – gebruik, deel (comptant, contenter)
    – maltintig – overdreven voorzichtig (malentendu?)

    Het laatste jaar (9)

    27 November. Eindelijk vanmorgen een brief uit Voorburg, geschreven 15 november, gestempeld 17 november en bij Jojohan en Lies alles wel. In Voorburg waren (tot viaduct) dekens en mannenbovenkleding gevorderd. In Zoetermeer werd voor een mud aardappelen 85 gulden en meer gevraagd. Nog één uur gas per dag. In Zutphen een munitietrein ontploft, de Deventerweg vernield, daarna in de buurt van Da en Henk een voltreffer. Henk en Da ongedeerd.
    29 November. Een brief van Piet. Alles wel, maar ze hebben veel angst uitgestaan bij de bomaanval op het station. Ook de tunnel aan ene zijde erg beschadigd. Duurde met tussenpozen van ’s morgens 7.30 tot n.m. 5 uur. Ook op de Boelenkade en Graaf Florisweg enz. bommen. Veel dooden en gewonden. Gelukkig bij Piet geen verlies, een ruit stuk. Ook daar de bovenkleding vordering (jassen). Een dag later werd bij hen die niet ingeleverd hadden het huis doorzocht en leeggehaald.
    9 December. Vandaag weer, evenals gisteren, drie keer luchtalarm. Telkens massa’s vliegtuigen over Urk. Eén moet een zak met chocolade en snoeperijen en ook thee hebben geworpen. Sint Nicolaas, doch ’t kwam als buit bij de Duitsers terecht.
    7 December. Vanuit Kampen gehoord dat daar en in Overijssel heden voor ’t laatst electrisch licht zal branden. De omroeper maakte bekend dat ons rantsoen in November nog 10 K.W.) is verlaagd tot 7 K.W. Wie meer gebruikt wordt onverbiddelijk afgesneden. De lamp mag hoogstens 40 kaars zijn. Controle.
    10 December. De collecte voor het Roode Kruis heeft in de Gereformeerde kerk heden opgebracht ruim 1700 gulden, totaal bijna 2000 gulden.
    11 December. Buurman Hein Koffeman met de anderen weggevoerd, is wegens afkeuring hedenavond teruggekeerd. De anderen zijn bij Meppen, plm. 1200 mensen, in een school ondergebracht. Geen zwaar graafwerk, eten en ligging (in hooi) goed. De predikanten Spijker en Pietersma voor geestelijke verz. maken het best en dokter Andriesen heeft toezicht als geneesheer.
    14 December. Ik ben heden 82 jaar, maar Piet noch Johan konden komen, geen reisgelegenheid. Ook geen brieven als vorige jaren.
    16 December. Toch nog een brief van Piet van W. en Jenny van 3 december. Chr. Vermeulen roodvonk gehad, verzorgd door Bram, heeft sedert de wegvoering van haar man niets meer van hem vernomen. Jac. V. mag (na) operatie naar zijn woonplaats Heenvliet, op een geleende fiets terug gesukkeld. Jenny schrijft nu dat ook te Rotterdam geen electrisch licht meer brandt en geen trams meer rijden. Per omroeper maakt de commandant bekend dat blijkens de boekhouding van de afslag vrij wat visschers niet gevischt of geen visch aan den afslag gebracht hebben. Wanneer zij zulks nalaten zullen ze direct naar Duitschland gestuurd worden. Deze week is Zwolle zwaar getroffen, vooral de omgeving van de Thorbeckegracht en Zwarte Water. Veel dooden.

    Wordt vervolgd

    Bij een oude foto

    We verlaten de Westhaven en gaan de hoogte op naar het oude raadhuis en de Bethelkerk. Bovenaan die hoogte (rechts) stond het huis van Jannetje Snijder, onder ons bekend als ‘de kleine’. Een gedeelte van haar woning zien we uiterst rechts op de foto. Op diezelfde plek staat nu een nog niet betrokken nieuwbouwwoning. In het grote huis daarnaast woonde vroeger Klaas Kramer, de vader van de latere gemeente-ontvanger Willem Kramer, die er ook lange tijd heeft gewoond. Nu wonen er Hendrik Pasterkamp en Riek (van Klaas Jelle) Koffeman, Wijk 1 nr. 53. In het pand Wijk 1 nr. 54 (met de witte gevel) woonde Hendrik Pasterkamp, die werkzaam was bij de posterijen. Later werd de woning betrokken door Maarten Post en Alie (van Riekeltje) Post-Visser. Op Wijk 1 nr. 55 woont nu Willem de Jong. Jacob Wakker en Ilse Wakker-Schrijver wonen op Wijk 1 nr. 56. Ooit woonden hier Lucas (‘Juun’) Schrijver en Hiske Bakker. Juun was een van de grondleggers van de Urker visexport en als zodanig verdient hij een plaats in de eregalerij der pioniers op dat gebied. Hij was een gewaardeerd lid van de Chr. Reciteervereniging ‘Dindua’ en in die kwaliteit was hij een bekwaam dus gevreesd debater. Op Wijk 1 nr. 57 vinden we nu nog de historische zeilmakerij van de familie Snijder. Een gevelsteentje geeft nog het jaartal aan waarin dit gebouw werd neergezet. Klaas Snijder is de laatste van dit roemruchte geslacht die het aloude ambacht nog beoefende. Een andere Snijder, Willem van Tuus, bewoonde het grote pand links op de foto. Hij dreef er een winkel en had er zijn boerenbedoening. Als we ons goed herinneren bevond de hooizolder zich aan de oostzijde van het pand. Een foto van Willem is terug te vinden op pagina 139 van het boekje ‘Veranderd Land’. Hij deelt de pagina met Willem van Pieter Nentjes, zo mogelijk met een nog markanter kop. Die boeren van toen, een eigenzinnig slag volk, taai en onverzettelijk. Het huis werd na de Tweede Wereldoorlog afgebroken, de bomen waren toen al gerooid. Dezer dagen vonden wij in ons archief een kaart uit 1891 van ir. A. Keurenaer van Rijkswaterstaat. Daarop is de oude school nog te zien op de plek waar nu Museum ‘Het Oude Raadhuis’ gevestigd is, dus aan de overkant van de huizen op deze foto. De berg tussen de vuurtoren en het Kerkje aan de Zee werd toen nog het ‘Hooge Klif’ genoemd. Eens heeft een grote weide zich uitgestrekt van de vuurtoren tot de Bethelkerk. In twintig jaar tijd (1870 – 1890) verrezen hier vier rijen huizen, de eerste Urker nieuwbouwwijk die wij nu kennen als Wijk 3.

  • 21 maart 2002

    Oenze eagen Urker taol

    Onger de kost
    Mimme, ik eaw zo’n peende in m’n narm.
    Da’s de gruui. Ei je alle booskippen?
    Och eden, nou ei je d’ eek vegeten. As je gat los zat, vergat je dat nog. Nou, we kunen eten. Moet je zo an vallen? Dat eawen we je niet elaard.
    Mimme, ik lust dat gulle vet niet, in nou eaw ik ok zo’n peende op de vreve van m’n bien.
    Dat komt van de klomp. Ik zal je aans wel er’s wreven mit een bietjen zuut’ eulie, dat wil wel dr’s elpen, maar eet nou eerst je bord leeg, je zitten maar te tiezen in te kieskealen.
    Ik lust niet maar, oor.
    Lot Jan je bord dan maar leeg eten. Die èt z’n perlot al wel ad, maar die is niet te verzaodigen; of ie gien beum in z’n mage èt. Je kregen nog een buk as ’n kemiel. Je moeten maar wat minnezieren mit eten. Ei je wel d’rs oord van die man die ’m dood egeten èt?
    Nou, dat zal wel een fabeltjen wezen, as je niet eten, goon je aarder.
    Er leggen er angers maar van te vuul eten op ’t karkhof, as van te weanig eten, wiet je dat wel? In wie alles op it, zal nooiten wat worren in de warreld. Wiet je wel, dat er een skip mit zeal in treal duur een naaw keelgaotjen kan?
    Dat zou ik wel d’rs willen zien.
    Nou, daor oef je zo vaar niet vor te lopen.

    – peende in m’n narm – pijn in m’n arm.
    – da’s de gruui – dat is de groei.
    – eek – azijn.
    – zo anvallen – beginnen met eten zonder gebeden te hebben.
    – ’t gulle vet – klinkklaar niet aangelengd vet.
    – de vreve van m’n bien – de bovenkant van m’n voet.
    – zuute eulie – slaolie.
    – tiezen, kieskealen – met lange tanden eten.
    – perlot – deel.
    – beum – bodem.
    – minnezieren – minderen.
    – aarder – eerder.
    – een skip mit zeal en treal – een volledig getuigd schip.
    – ’t kan duur een naaw kealgaotjen – d.w.z.: door veel en lekker eten kan men het bedrijf ruïneren.

    Het laatste jaar (8)

    17 November. Etje meldde (telef.) dat haar man en Christiaan niet meer in de gevangenis te Leeuwarden zijn, maar overgebracht naar een dorp bij Assen (Daarloo) om daar te werken. Ze zijn daar thuis bij een Gereformeerde boer.
    18 November. Een groot aantal Duitse militairen kwam hier heden aan, waarna per omroeper bekend gemaakt werd dat alle mannen boven de zeventien jaar op de Berg tusschen school en kerkhof zich moesten melden en voorzien zijn van hun persoonsbewijs. ’t Was al vrij donker toen de menigte zich in twee groepen moest verdeelen, mannen boven de veertig jaar en daar beneden. De laatsten zag ik de schoolgang in gaan. Gisteren is een grote razzia in den polder gehouden onder de daar werkzame arbeiders en eenige honderden gevangenen, ook Urkers als Jan Vonk, Willem van buurman Jan R. Pasterkamp, Lub, Ale’s vrijer.
    19 November. Van velen die een schuilplaats in het riet gezocht hadden en er een kouden, natten, angstigen nacht doorgebracht hadden, kwamen vanmorgen Hessel D. van Urk en Gerrit F. Barends over den Dijk naar Urk. Gisteravond laat moesten velen hier inkwartiering dulden nadat die soldaten in vele huizen in Urk-oost huiszoeking hadden gedaan. Om ongeveer half elf ging gisteravond de bel van den omroeper Willem Post door de gemeente, meldend dat de huisgenoten van hen, die om tien uur nog niet uit de school teruggekeerd waren, aan de hunnen boterhammen, een deken en een overjas konden bezorgen. Hedenmorgen zijn die menschen, ik hoorde van A. 98 personen, weggevoerd, o.a. de predikanten Spijker en Pietersma, de onderw. Laferte en Lub M. Kramer, de groenteh. Jelle L. Kramer en buurman Hein Koffeman, Jan L. van Dalfsen enz. Buurman Abraham A. Ras, Jac. L. Loosman en anderen op de verklaring van de geneesheeren weer vrijgelaten.
    22 November. Al die menschen zijn, na eerst bij Vollenhove verbleven te zijn, thans naar Meppel vertrokken. Ds. Doorenbos is nog te V(ollenhove) bij zijn zoon geweest. In Kampen moeten duizenden gebracht zijn en zeer vele zieken in hotels, gehoorzaal enz. zijn. Heden vier keer luchtalarm, even zonneschijn.
    26 November. Bij den aanvang van de dienst in de kerk zei me dokter Vonk, dat dokter Andriessen (die naar Meppel was gegaan, men zegt om ds. Spijker een pakje te brangen) daar insgelijks is vastgehouden. Voor het eind der godsdienstoefening luchtalarm, dus met allen in de kerk moeten blijven tot men buiten mocht. W. Metz, die leeskerk gehouden had, liet enkele psalmverzen zingen en toen het orgel de wijs van ‘Een vaste Burcht’ begon, werd al gauw het eerste en tweede vers meegezongen. Daarna ‘Als g’ in nood gezeten.’ Voor het tweede vers nog werd luchtalarm afgeblazen.

    Wordt vervolgd

    Bij een oude foto

    We zouden, zoals beloofd, terugkeren naar de Westhavenbuurt en onze wandeling voert ons naar de achterzijde van de gebouwen die we in de vorige aflevering beschreven. Hoed af, beste lezers, want we zijn aangekomen op een wel zeer bijzondere plek, het gebouw van de vereniging ‘Hulp en Steun’ midden op de foto. Die vereniging is misschien wel de oudste vereniging die ooit op Urk heeft bestaan. Al aan het eind van de achttiende eeuw wordt gewag gemaakt van een ijsvlet met bemanning, die wordt vermist. Het Heilig Avondmaal werd onder die omstandigheden uitgesteld. En daarmee zijn we meteen bij de bestemming van het gebouw: loods van de ijsvletten, boetzaal en vergaderlokaal. Toen deze foto werd gemaakt was de ijsvlet reeds verleden tijd. Met de ontsluiting van Urk (1947 – 1948) werd de ijsvlet overbodig, evenals de bootverbinding met Kampen. De laatste vlet ging naar het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen en de boten van de Eerste Urker Stoomboot Mij. werden de een na de ander opgelegd en vervolgens verkocht. Die ijsvlet bracht in strenge winters, als de lijnboten wegens ijsgang niet konden varen, de post naar het eiland Schokland, waar ze werd overgenomen door de Kamper ijsvlet. Die laatste vlet had de post voor Urk aan boord en op Schok werd van vracht gewisseld. Ook ernstig zieken werden wel met de vlet vervoerd. Dat lijkt erg simpel, maar dat was het in de meeste gevallen helemaal niet. Het is gebeurd dat een vlet die op donderdagmorgen vertrok eerst op de late zaterdagavond terugkeerde. Er moest toen gefakkeld worden om de dodelijk vermoeide bemanning naar Urk te loodsen.
    De tijd van de ijsvlet ligt ver achter ons. Op de plek van het gebouw ‘Hulp en Steun’ staat nu een van de bedrijfsgebouwen van Piet Brouwer. Piet, de vervaardiger van ‘onze’ ijsvlet aan de dorpsingang, liet een sculptuur van zijn hand inmetselen in de zuidmuur van het gebouw.
    Bijna alle panden op deze foto zijn verdwenen. De achterkant van de oude visafslag, links op de voorgrond, was enige tijd als woonhuis in gebruik en nog weer later als kantoor van de Coöperatie. Alleen de woning van Hendrik en Ede Gerssen, onder aan de hoogte, staat er nog. Ale Keuter-Snoek, dochter van Gerrit Snoek, woonde er het laatst.

  • 14 maart 2002

    Oenze eagen Urker taol

    ONLEE
    Ik zag je gister mit een doekien vor je moend. Ei je onlee?
    Och, ik eaw zo’n last van m’n aorentanen. Ze mozzen d’r nodig eut, maar ik zien d’r arg tugen an. Koem er effien in, maar strukel niet over m’n ouwe stroffelmatte, in kiek maar niet nor de rommel. Je zullen wel dinken dat ik de eek in de surep lot lopen, want ik moet de kamer nog opredderen. Wat aol je dan eut?
    Mins, ik eaw wat lekkers! Flerik kwam mit een smerig katjen in eus, in daor bin ik mitien maar an begonnen. Er komt zo juur of, in er was gien groend in te kregen. IJ legt vor de walle in ij adde de poorten van de metor skoon emaakt, dat je kunen dinken. Ik eaw erop moeten buuken, op ’t goed bedoel ik, dat ik ad een koud eppien. In drogen dut ’t niet, dat ik ad een lintjen eskeuren van ’t skot nor ’t raam in terogge. Lot nou de leen after de kachelpeep bleven zitten, in die kwam omleages mit een bult smeerlapperije.
    In kiek m’n love, in ik eaw eerst een duuntjen ekrieten. In ik adde Marretjen ok niet in eus, die is nou flarkien bij m’n zuster die in de kraam legt. Ik eaw de es in ’t roet al weg ewarkt, maar ’t is nog een zeutjen. M’n gerdintjes ongen nog op de nijerdom. Z’ adden nog gien zunde edoon, in kiek nou er’s. Ik moet de kamer nou maar eutaolen.

    onlee – onheil, moeite.
    aorentanen – verstandskiezen.
    strukelen – struikelen.
    stroffelmatte – deurmat.
    eek – azijn.
    surep – stroop.
    de eek in de surep lotten lopen – er een janboel van maken.
    ik eaw wat lekkers! – dat is ook wat moois!
    een smerig katjen – erg vuile kleren.
    juur – erg vies waswater.
    er was gien groend in te kregen – het vuil wou er maar niet uit.
    de poorten van de metor – de cilinders van de motor.
    buuken – zwaar wassen, o.m. met een stamper.
    een koud eppien – een koud karweitje (hapje).
    een lintjen eskeuren – een waslijn gespannen.
    omleages – naar beneden.
    love – moe.
    een duuntjen kreten – een huilbui hebben.
    een flarkien – een jong, nog ongeoefend hulpje in de huishouding.
    de es – de as.
    een zeutjen – een troep, een zootje.
    ’t ad nog gien zunde edoon – er mankeerde nog niets aan.
    eut aolen – schoonmaken (in het najaar).

    Bij een oude foto

    De oprichting van de visafslag in 1905 getuigde van durf en doorzettingsvermogen. Niet alleen de viskopers van buiten Urk, maar ook de vissers zelf hadden op de vestiging van de afslag aangedrongen. Gerrit Westerneng, de bekende poolvaarder en -vorser, afkomstig uit Durgerdam maar met een Urker getrouwd, had 47 vissers voor zijn request pro-afslag weten te strikken. Dat gaf uiteindelijk de doorslag. In de zouterij van Jacob ten Napel (uiterst rechts op de foto) kreeg de eerste Urker visafslag een onderkomen. Op de nok van de zuidgevel werd een bel gehangen in een miniem torentje. Een kwestie van durf, schreven we. Vijftien jaar eerder, in 1890, was er een recordvangst van ansjovis geweest, maar sindsdien was het kwakkelen geblazen. Veel vissers hadden hun heil ergens gezocht: Den Helder, IJmuiden, de Zaanstreek, waar Urker kolonies ontstonden. Anderen, soms bedroeg hun aantal meer dan honderd, monsterden op de loggervloot. Er waren in het jaar van oprichting weer ,,onderscheidende vaartuigen naar elders verkocht.” Links van het afslaggebouw zien we de ‘hange’ van vishandel Bakker en Gerssen. Daarboven zien we het oude torentje van de Bethelkerk (die toen nog niet zo heette). Dat torentje vormt een mooi ijkpunt voor het dateren van oude foto’s, want het werd in 1910 vervangen door de huidige spits. Deze foto dateert waarschijnlijk van het jaar 1900. Aan de overkant van het ‘glop’ dat toegang gaf tot het gebouw ‘Hulp en Steun’ bevond zich het logement ‘Zeezicht’ met daarnaast de visserswoning Wijk 1-42. Daar woonde Inte van Trui en dus niet in ‘Zeezicht’, zoals we vorige keer abusievelijk vermeldden. Rechts op de foto zien we de werf van Roos met enkele vletten. In de daarnaast gelegen werfboet werden botters gebouwd. Aan de kade ligt een schuit gemeerd, te herkennen aan de rechte afhellende voorsteven. De schuiten hebben lange tijd het havenbeeld gedomineerd totdat ze door de botters werden verdrongen. Van het oude havenfront bleef vrijwel niets bewaard. De afslag verhuisde via via uiteindelijk naar een locatie onder de zeespiegel, iets wat de bewoners anno 1900 met ongeloof zou hebben vervuld, om nog maar te zwijgen van de turbulente ontwikkeling van de techniek. De houtwerf verdween om plaats te maken voor een parkeerterrein. Daarnaast verrees het bedrijfspand (eigenlijk moeten we meervoud gebruiken) en de woning van Piet Brouwer elektro. Wij hopen u terug te zien bij ‘Hulp en Steun’. Tot volgende week!

    Brief uit Gouda

    Willem Kroon (slot)
    Ik kreeg de gelegenheid om te vertellen wat of er was voorgevallen, maar de commandant zag geen reden om clementie te verlenen. ,,Met uw verlof, commandant”, zei Kroon, ,,ik zeg ook niet dat soldaat de Boer geen schuld heeft, maar de manier waarop de man van boord is gehaald is tegen de grondregels van het recht. Het moet u toch bekend zijn, dat ik als kapitein van de postboot tevens hulpofficier van justitie ben en alle passagiers dus onder mijn jurisprudentie vallen. Vandaar dat uw luitenant een onrechtmatige daad deed door een van mijn passagiers van boord te halen.”
    De commandant lachte fijntjes. ,,U komt wel voor uw passagiers op.” ,,Een oud-marineman, tevens commandant, draagt de verantwoording voor zijn ondergeschikten”, antwoordde Kroon. ,,Marineman?” vroeg de commandant. ,,Ja kapitein”, en Kroon wees op het wapen van mijn witte pet. ,,Ziet u dit wapen, dit sierde mijn pet als schipper bij de Koninklijke Marine tijdens de mobilisatie van 1914-1918.” ,,Zo zo, dus u bent een oud-marineman, wij zijn dus collega’s.” De kapitein werd vriendelijker. Kroon benutte de gelegenheid en zei: ,,U weet dat tijd geld is en daarom wou ik u voorstellen om soldaat de Boer weer onder mijn gezag te stellen en dit incident als geëindigd te beschouwen.” Het was even stil. De commandant vroeg: ,,En als wij dat nu eens niet doen?” ,,Dan zou ik mij zeer in u vergissen, terwijl u toch in de gelegenheid bent om de Boer via zijn commandant van de kunstwacht in Den Helder ter verantwoording te roepen.” De kapitein ging staan en zei, terwijl hij de groet bracht: ,,Schipper, wat moet uw commandant trots geweest zijn om zulke mannen onder zijn bevel te hebben, uw man komt vrij.” Het gezicht van Willen Kroon klaarde helemaal op en plooide zich tot een lach. Ook hij salueerde en zei: ,,Commandant, hartelijk bedankt voor uw oordeel.”
    Wij weer naar boord. Even later kwam Willem de Boer, een van de dertien kinderen van Meindert de Boer, terug aan boord. ,,Touwen los, we gaan!” Even later stoomde de Insula in het Krabbersgat, met uit de stoomuitlaat, zo noemden we dat, de witte vlag, omdat de ketel op de rooie stond. Later vroeg ik aan Willem Kroon waarom of hij zo’n drukte gemaakt had om Willem de Boer. ,,Hoor eens Janneman, Urkers moeten ’nkanger niet in de steek loaten in een voegel as Willem kuun je niet in een kooitjen ouwen. Ei-je em vroeger wel d’rs zien skoasen, toe was ie ok niet te ouwen op de korte boon.” In gedachten sprak ik op zijn Fries: ,,Willem et keliek.”

    JtN

  • 7 maart 2002

    Oenze eagen Urker taol

    Een visserman èt altees wat
    Eawen je jonges nog wat verdiend van de week? Nou, ze eawen d’rluiers part, maar maar ok niet. Eawen ze ok op de legge evist? Daor binnen mooie skolletjes evongen, oor ik daor. Nee ze eawen de iele week in de steanen eklaawd. Daor wil nog wel d’rs wat tonge zitten, maar je kunen d’rs ok gemakkelik je teug weg bringen. Ze adden gelokkig niet vuul averije. Maar d’rluiers maot, die bij ’rlui in de buurt viste, verspuulde nog een nije ongerzede, dat beabe Jan kan wier een paor poendjes gaoren verbreien. Ja, as er niet eskeurd worde kon Klaos van Tuus wel op z’n rogge goon leggen, in z’n bruur Indrik erbij. In zo et ’t altees al ewest: d’ îene z’n dood is d’ anger z’n brood. De zealemakers moeten ok leven. Een visserman trekt angers altesen an ’t kortste eande. Kiek maar nor de koeboeren. Klagen gien gebrek, maar ze goon je maar doen ene. Ei je ’t duur? Een visserman is altoos vor een anger in de weer. Een kellefien wort een koetjen, maar een zeltjen wort een dweltjen. Zou je dan mit je neve Flerik realen willen? Vor gien goud! Die zit onger de plak van z’n vrouwe, in ik eaw een vrij leven. Fim is blede as ik teus koem in blede as ik wier voort goon. In al is ’t dan gien vetpot, we eawen de vrede. Nou, wat kuun je nog maar begeren?

    jonges – zoons (die op het schip van vader varen)
    maar – 1. maar, 2. meer
    de legge – een zekere visplek
    in de stienen – een steenachtige visplaats
    klaawen – modderen; moeizaam werken
    ’t teug weg bringen – ’t viswant verspelen
    ongerzede – onderkant van kor of kuil
    op z’n rogge goon leggen – geen werk meer hebben met alle gevolgen van dien
    eande – eind
    ei je ’t duur? – snap je ’t?
    een zeltjen wort een dweltjen – een zeil wordt al gauw een ‘dweil’ (dus waardeloos)
    realen – ruilen

    Brief uit Gouda

    Willem Kroon (3)
    ,,Wacht effen Jan, ik loop mit je mie nor de boot.” ,,Da’s goed Willem” zei ik, “jie eawen wel gaauw verlof.” ,,Dat komt”, zei Willem, ,,de kapitein zeen, goon jie maar zo lange nor eus tot we beter goed vor je eawen. Zo kan een mins z’n vaderland toch niet dienen.” Wij liepen gezamenlijk het perron af op weg naar de boot. Ineens, buiten gekomen, sloeg Willem met zijn rechterhand naar zijn hoofddeksel en bracht de militaire groet. Er passeerde ons een met goudgalon versierde persoon, die ons geen blik waardig keurde. Willem zei: ,,barst vint!” toen hij niet terug gegroet werd. ,,Maar Willem, dat was geen marineman, maar de kapitein van de Staverse boot, die heeft ook drie gouwen banden met een krul om zijn mouwen.” We liepen langs de haven en onder de ,,Dromedaris” door naar de boot. In het straatje net voor het cafe van Moleman kwam ons een Sandeman sherry-figuur tegen, we liepen hem gewoon voorbij. Even later hoorden we een stem die riep: ,,Hee soldaat, kun je niet groeten?” Ons omdraaiende zagen we dat de cape opengeslagen was en daaronder een marine-uniform. ,,Als je me niet kent, zeg je maar u tegen me”, riep Willem terug. ,,Kom aan, we gaan naar de boot, ik wil naar Urk.” We versnelden de pas, maar de cape met de man er in kwam ons achterna en ging op het marineschip om even later terug te keren met twee gewapende matrozen. Die liepen dwars over naar de ‘Insula’, gingen de salon binnen en zochten Willem. Even later werd Willem tussen de gewapende matrozen afgevoerd naar de oorlogsbodem. Het gaf natuurlijk een ontzettende consternatie aan boord, een Urker soldaat opgebracht door de marine. Willem Kroon, de kapitein, kwam boven en zei: ,,Alles klaar mensen? dan gaan we.” ,,As we nog effien wachten dan oalen ze alle passagiers van de boot of”, zei Lub van Mina. ,,Wat is er loos dan”, zei Kroon, ,,ik wiet niks”. Ik vertelde Willem Kroon mijn ervaringen met Willem de Boer en over het groeten van de kapitein van de Staverse boot en het niet groeten van het jonge luitenantje en de toestand er na. Willem keek langs mij heen in de verte en dacht diep na. ,,Janneman”, dat zei Kroon altijd als we heel vertrouwelijk met elkaar waren, ,,Janneman, we laten onze passagiers niet van boord halen, haal je witte pet met het marinewapen er op, dan gaan we onze passagier ophalen.” Even later gingen we op weg naar de oorlogsbodem. Tegen de schildwacht zei Willem Kroon: ,,De kapitein van de postboot meldt zich voor een gesprek met uw commandant.” Na veel vieren en vijven stonden we tegenover de commandant van de oorlogsbodem. Drie gouden banden met een krul om zijn mouwen, dus de rang van kapitein ter zee. Kroon kende de rangen, want hij was zelf in de vorige oorlog, 1914-1918, schipper bij de marine geweest. ,,Mag ik weten”, vroeg de commandant, ,,wat de reden is dat u mij wilt spreken?” ,,De reden is nogal ernstig”, antwoordde Kroon, “door twee miliciens is in opdracht van een van uw luitenants ene passagier van de postboot, die onder mijn commando staat, gehaald, en hiertegen moet ik fel protesteren.” ,,Toch geloof ik dat uw protest niet op zijn plaats is, want die passagier van u, een soldaat, heeft niet aan de groetplicht voldaan en een order van een meerdere niet opgevolgd.” ,,Misschien”, antwoordde Kroon, ,,kan mijn hofmeester beter de toedracht vertellen die tot het incident heeft geleid.”

    Slot volgt, JtN

    Bij een oude foto

    Het lijkt wel, beste lezers, of de havenkant uitgekamd wordt. Een soort vreedzame razzia op zoek naar het verleden van gebouwen en huizen. En in zekere zin is dat ook zo, de komende weken blijven we op en rond de haven ronddolen, bij leven en gezondheid. Wat zien we op deze foto? We zien een viertal panden op de Westhaven. We beginnen bij het pand links op de foto. Dat was de schuur van Klaas Romkes, op Wijk 1-33. Het markante pand daarnaast behoorde aan de op Urk welbekende vishandelaar Albert Hakvoort (Albert van Inte). Let op de gemetselde sierbogen, die, voorzover onze herinnering reikt, bekroond werden door chromaattegels. Nu wonen op dit adres, Wijk 1-34, Lub en Marieke Kramer. Die vreemde uitbouw was het portaal, dat toegang gaf tot de bovenwoning. Vijf stenen pinakels bekronen de eindgevel, heel ongewoon op het eiland Urk. Dan krijgen we het bedrijfsgebouw van de vishandelaar Jan Brouwer met de zogenaamde ‘kraak’, hier nog van hout. De woning op en onder de kraak werden ooit bewoond onder andere door Jacob van Slooten (UK 26), Jakke Ras, de vishandelaar, Willem Kramer (UK 84) en Jan Brouwer (UK 134). De lijst is niet volledig. Later werd de schuur een opslagplaats van oliehandel de Boer en nog weer later had Andries Hakvoort, de scheepstimmerman, er zijn bedrijf. In het verbouwde pand zijn de vier leeuwtjes uit de oorspronkelijke gevel weer ingemetseld, tezamen met (vermoedelijk) een jaartalsteen. De schuur is nu in gebruik bij sleepbedrijf Kapitein en Auke en Co Kapitein wonen nu in de riante bovenwoning met een schitterend uitzicht over zee en havens. Over de ‘Urker Stores’ van Douwe Gnodde schreven we reeds eerder. Als aanvulling mogen dienen dat de winkel ooit gedreven werd door Jan Brouwer, in scheepsbehoeften.
    Op de voorgrond zien we de houten beschoeiing van de Westhaven, die naar het oosten en westen doorliep tot de werven van Metz en Hakvoort met een onderbreking door de werf van Roos. De haven was toen een rijkshaven en is dat nog lang gebleven. En, o ja, we weten nu hoe de hoogte vanaf de Bethelkerk naar de Westhaven in de volksmond genoemd werd. Volgens Alie Post-Romkes was dit het ‘Wagenpad’. En dat sluit dan weer mooi aan op wat we daar eerder over schreven. Tot ziens op de haven!

  • 28 februari 2002

    Oenze eagen Urker taol

    DALJE
    Ongerlestet krieg ik een emailtjen van een goeie bekinde. IJ was terogge ekeumen van z’n wientersportvakantie. Al z’n liedemaoten wazzen nog in de ongebruken toestand gelokkig. Een ongelok legt in bar klean oekien, zoas we wieten. Z’n eerste vraag was of ik ok al terogge was van de wientersport. Nou kreeg je mij gien barg op, lot stoon òf op twie plinkies.’r Is vor mij maar iene Barg in dat is de Barg in die makt diel eut van Urk. Oge in mooi genoeg vor mij. Nou skenen ze nao dat geskie, as ze goed rozerig binnen van de snijacht in de beutenlocht, onger et genot van een glaosien glühwein nog effen bij eenkanger te zitten. In dan moet je et toch arges over eawen nietwaor? Dus waoromme niet over et Urker dialect. Nou ad iene van de gasten een Urker oren zeggen, dat ie em ers effies dalje zou gieven! Wat zou dat nou vor en woord wezen. Waor zou dat vandoon koemen? Daor ku’je al nippend uren over memeren, voral as je et niet wieten. Dus krieg ik dat as twiede vrage in et emailtjen op m’n burdjen: Klaos waor komt dat woord dalje vandeen in wat beteaket et? Nou zwigt de woordenliest van Meertens & Kaiser ’r over. In ok in et boekien van Tromp de Vries ‘Leven in taal van het eiland Urk’ stot niks over dit woord. Toch is et gien nijd woord. Et woord et ouwe papieren. Maar is gewoen niet mie eneumen of over et oofd ezien. Dat kan gebeuren. Dalje is een Westfriesch woord. In worde daor gebrukt in eutdrokkigen die wat mit stievig, flink of geducht te maken eawen. Een vuurbieldjen: ‘De lucht is dik, er zel dalje komen’. Dalje beteaket in dat geval ievige neerslag. Regen of snijacht. Maar ok ‘dalje kriigen’ – een stievig pak slaag kregen. Et woord ‘daljen’ of ‘doljen’ komt varders ok vuur in et Friesch in daor dan in de beteakenisse van sloon of ranselen. De beteakenisse is dus: arges stievig tugenan goon! Over stievig ’r tugenan goon espmken. De dialectkring zal op 14 maart 2002 een dialect-aved organisieren in et Juugd. Over winkelen vroeger in tegenwoordig. Mit veraolen, een kwis in wellicht ienige zang. Inlichtingen in kaorten bij et Juugd. Iederiene kan koemen tot de kaorten op binnen. Wij zullen em dalje gieven!

    Duur K.J. Romkes

    Brief uit Gouda

    Willem Kroon (2)
    Op een van onze reizen van Enkhuizen naar Urk had ik een interessante ontmoeting met een hoge militair. Toen ik hem het bestelde kopje koffie bracht vroeg hij mij waar hij zou kunnen slapen op Urk. Ik vroeg me verwonderd af wat zo’n hoge militair op Urk moest doen. Of hij mijn gedachten raadde zei hij: “Jij denkt zeker: wat moet zo’n man nu op Urk doen. Dat zal ik je zeggen. Ik heb daar een gedeelte van mijn jeugd doorgebracht. Mijn vader was daar dokter. Heb je wel eens van dokter brouwer gehoord?” Ik beaamde dit en toen volgde een gesprek met de man van achter in de veertig, dat ik me nog goed kan herinneren. We leunden met onze armen over de railing en keken de zee op, die door de bewegingen van de boot dan weer dichtbij en dan weer verder van ons af was. “Ben je voor de dienst afgekeurd”, vroeg hij. “Nee, ik ben buitengewoon dienstplichtige gemaakt.” “Dat zal zo lang niet meer duren”, zei hij. “We zijn bezig de oudjes naar huis te sturen en de vrijgestelden toch maar te laten opkomen.” “Dus ik word ook de pineut”, zei ik. “Wat zou ik er voor willen geven als mijn zoon de pineut was geworden”, zei de man. “Is hij dan afgekeurd?” “Nee, voor de keuring is hij al gestorven.” En hij vervolgde: “Ik vlucht in het verleden. Mijn dochters studeren en hebben hun eigen besognes. De kazerne is mijn thuis, want als ik in mijn eigen huis kom, is daar niemand… mijn vrouw is ook overleden.” Ik zag het verdriet en de eenzaamheid van de man ondanks zijn mooie buiten model uniform. “Ja!” – en de man draaide zich om, “waarom vertel ik je dit allemaal?” “Och een mens wil zijn hart wel eens luchten”, opperde ik, “als je alles opkropt is het ook niet goed.” Ja, wat moet je anders zeggen. Ik kreeg een klap op mijn schouder bij het passeren van de lichtboei. “Breng mijn nog maar een kop koffie.” Dit was de ontmoeting met de zoon van een oud-Urker dokter die zijn verleden aan het zoeken was. Zo voeren we maar voort naar Kampen, Enkhuizen en af en toe naar Lemmer met arbeiders van de Zuiderzeewerken. Dit laatste hield in dat je ook de zondag in Lemmer door moest brengen. Ging je ’s middags naar Enkhuizen, was je ’s avonds thuis. Van Enkhuizen kwamen de avondbladen, de Amsterdammer en de Standaard, maar ook de laatste post die in de postwagen tussen Amsterdam via Stavoren werd gesorteerd. De P.T.T. van Enkhuizen zorgde dat de post voor Urk per bakfiets of transportfiets op de boot gebracht werd. De kranten moesten we zelf halen en dat was een hele sjouw. Ik zou die avond de kranten halen. De boot uit Stavoren liep binnen en ook de diesel uit Zaandam kwam het station binnen. Gauw de twee stapels kranten pakken en bij de Enkhuizer P.T.T. brengen, zodat die de reis naar de Insula per bakfiets kunnen beginnen. De laatste passagiers gaan uit de trein naar de treinboot naar Stavoren. Urkers zag ik niet, of toch? Daar kwam nog een militair die ik meende te herkennen. De boord van zijn uniformjas stond open en het jasje bolde rond zijn welgedane body. Ook de broek was strak om de bibs gespannen. Willem, want die was het, Willem van Meindert van Okke Meindert, was best gegroeid sinds hij voor zijn nummer had gediend.

    Wordt vervolgd, JtN

    Bij een oude foto

    In de ‘Kleine Courant’ van 7 februari jongstleden schreven wij over de uitleg van de haven in westelijke richting in 1878 en de daarmee gepaard gaande komst van diverse bedrijven en bedrijfsgebouwen. We blijven ook deze week nog even in de havenbuurt. Beschreven we in het vorige nummer de taanhoogte, nu richten we onze aandacht op de nabij gelegen woningen en bedrijven. Ze stonden onderaan de hoogte die in de volksmond ‘spekhoogte’ werd genoemd. De zeilmakerij van Lucas Snijder was nog niet verbouwd, er zou later een verdieping op komen met ramen die uitzicht gaven op de haven. Over het tanen schreven we eerder. De zeilmakerij had niet alleen een ambachtelijke functie, maar eveneens een sociale. Oud-vissers en landlui van uiteenlopende pluimage kwamen hier graag om de dingen van de dag te bespreken. ,,hier kwamen de zonen des volks bijeen en zaten op de gladde houten balken, glad door het schuren van hun pilobroeken. Hier waren ze onder huns gelijke. En daarom ontplooiden de schuchteren hier gaven van hoofd en hart, welke onontdekt gebleven zouden zijn, indien niet de ‘winkel’ tot activiteit had genood. Hier sleep en polijstte men elkaars gevoelens” schreef Mariap van Urk in Urker ambachten en bedrijven (1955). Mooi gezegd. Het hoge huis op de achtergrond werd ooit bewoond door Inte van Trui, die er een koffiehuis annex winkel dreef. De Volendammer vissers, voor wie zij een moeder was, kwamen er graag. Sommige van hen kwamen ook op haar begrafenis. Later dreven Klaas Jelle Koffeman en zijn vrouw Jannetje er een ‘logement’. Ooit moet het een dokterswoning zijn geweest, die van de chirurgijn Leendert Hoefnagel. De visserswoning ernaast behoorde aan Riekelt de Vries. Vanuit deze woning begon Piet Brouwer zijn elektrotechnische installatiebedrijf op te bouwen, dat vorige jaar zijn voorlopige bekroning kreeg met een aan alle eisen des tijds voldoend modern bedrijfspand op het industrieterrein. De bedrijfspanden rechts op de foto behoorden ooit aan de vishandelaar Jan Brouwer. De vaten rechts zullen het zilver van de Zuiderzee bevat hebben, de gezouten ansjovis, die plaatselijke handelaren beurtelings rijk of arm maakte, naar materiële maatstaven gerekend dan. Later had Douwe Gnodde hier een vis verwerkend bedrijf en een winkel, die toen al een vooruitstrevende naam kreeg: ‘Urker Stores.’ Wie wonen er nu? Op de plek van het hoge huis Gerrit en Heiltje Koffeman. Daarnaast Henk en Connie Brouwer en rechts Hendrik en Marretje Koffeman.